O achado dos Rebolos

24 de maio de 2026

Data do achado e localización

O achado deste útil tivo lugar o 19 de abril de 2026, domingo, cando se procedía a escavar no predio denominado Os Rebolos, parroquia de Penarrubia, un burato duns 40 cm de profundidade co obxectivo de transplantar unha árbore que se mantiña nunha maceta. A peza lítica encontrouse a uns 15-20 cm recuberta de terra aínda húmida por mor das choivas recentes e mais por situarse este lugar próximo á confluencia dos regos do Cebeiral co das Louseiras.

O predio do achado actualmente é un espazo forestal que contén fundamentalmente carballos entre os que se mesturan algúns castiñeiros, cerdeiras, catro piñeiros bravos e unha secuoia que nese momento estaba a ser transplantada. En tempos pasados, até comezos da década dos sesenta do pasado século, na maior parte da súa superficie practicouse a agricultura con sucesivas plantacións de centeo e patacas, mentres que os seus bordos se reservaron para árbores caducifolias. Desde hai sesenta anos, ficou inculto manténdose o uso exclusivamente forestal.

Dado que a superficie só foi removida polos efectos do arado romano e endexamais por maquinaria moderna que puider alterar gravemente a base xeolóxica e estratigráfica onde os vestixios históricos asentan e están integrados, o grao de conservación do substrato arqueolóxico deste predio suponse relativamente aceptábel.

O lugar onde se produciu o achado está localizado na área de afección do xacemento arqueolóxico censado por Patrimonio cultural co código GA27036064. O arqueólogo Luis Francisco López González, na súa tese de doutoramento Castros y territorio: evolución del poblamiento castreño y de los procesos de territorialización en la sierra oriental gallega y sector meridional lucense, identifica este vestixio como explotación mineira co código M-CSN-073 baixo a denominación de O Barrancal. Este e outros erros na identificación toponímica mostran como algúns traballos científicos carecen do rigor que se lles esixe aos seus autores verbo da toponimia debido á ausencia de contacto directo cos lugares sobre os que investigan e ás consultas que deberían ter realizado ás persoas que os habitan como coñecedoras dos nomes con que se designan. A superficie deste xacemento comprende aproximadamente unha hectárea e a zona de afección esténdese en círculo desde os seus límites exteriores nun radio de 200 metros segundo se mostra na seguinte imaxe:

Na actualidade, a vexetación oculta os vestixios do xacemento. Para poder detectar mostras da intervención humana servímonos desta imaxe sombreada extraída do visor de mapas da Xunta na que se perciben foxos escavados en tempos pasados pola acción extractiva mineira.

Morfoloxía

A peza lítica presenta xeometría piramidal-triangular con base ancha e plana que se estreita progresivamente até o ápice redondeado. A superficie é lixeiramente rugosa con tons terra que varían do marrón claro ao ocre escuro. De textura granular fina e densa, consideramos que se trata de cuarcita con intercalacións de liñas escuras de lousa, óxidos de ferro e materia carbonosa metamorfizados. Pequenos poros e a rugosidade uniforme testemuñan a súa exposición aos elementos durante moito tempo. Ten morfoloxía planoconvexa.

A cara superior, ou dorsal, é convexa de superficie principal lisa.

A cara inferior, ou ventral, é plana cunha pequena concavidade central con varias amozcaduras. A súa superficie lateral dereita está delimitada por unha aresta resaltada de lousa que percorre lonxitudinalmente. Cremos que esta aresta lle confire rixidez estrutural á ferramenta para que non rompa ao petar.

As beiras ou bordos que xuntan as caras dorsal e ventral e percorren a peza de arriba a abaixo por ambos lados carecen de gumes, polo que excluímos a función cortante propia dos machados.

Na zona proximal (superior), de aproximadamente 8 cm, redúcese considerabelmente a sección verbo da zona distal (inferior), que acada 6,3 cm. O bordo dereito, de superficie rectangular con curvatura no ápice, é máis irregular con descascados e pequenas incisións.

O bordo esquerdo, inclinado, máis ancho que o dereito e delimitado lonxitudinalmente da cara dorsal por unha incrustación avermellada, contén unha concavidade na zona apical.

A silueta simple tomada desde a cara ventral corresponde apenas coa tipoloxía folla de ameneiro. A masa é de 471 gramos.

A morfoloxía deste útil lítico dos Rebolos adoita ser común nos cantos tallados e nas pezas preparadas para seren usadas como moedores, raspadores e percutores activos.

Medidas

Alto: 14,5 cm. Ancho na base: 6,3 cm, que se vai reducindo até 1 cm no ápice.

A base é de forma ovoide asimétrica. O perfil superior, correspondente á cara dorsal, ofrece curvatura suave convexa e o inferior é recto e plano. O extremo esquerdo é robusto, redondeado e groso fronte ao dereito, máis delgado e estreito. O corpo central é compacto con amozcaduras en sentido vertical. Mide 6,3 cm de longo e 2,7 de ancho.

Funcionalidade

A peza reúne as características de ter sido usada como percutor ou mazo manual. A forma triangular facilita que a man suxeite a parte máis estreita con comodidade, mentres que a base ancha (de 6,3 cm) funciona como a superficie de traballo. A base, dado que presenta superficie relativamente chaira con amozcaduras e bordos redondeados por percusión e que nela tamén se observan pequenas fendas e un granulado máis exposto nos bordos, reforza o seu uso como ferramenta de presión característico dos percutores utilizados para golpear contra algo duro (rocha ou mineral).

O bordo dereito, polos descascados e incisións que contén, tamén podería ser empregado para completar a trituración e o moído do gran ou doutro material previamente esfarelados coa base.

Útiles como este empregábanse para o procesado de gran, froitos e pigmentos e mesmo para machucar minerais na procura de ferro e de ouro nas explotacións próximas. Esta peza, ao ser alongada e de sección case triangular, tamén podería semellar un pico triédrico con función fendedora, por mor dos bordos lonxitudinais que lle dan forma de cuña resistente. Mais, esta interpretación non nos convence.

Posíbel identificación contextual

Visualmente, este obxecto comparte características morfolóxicas con diversos artefactos arqueolóxicos: a súa forma permítenos afirmar que se trata dunha ferramenta polifuncional empregada para esmagar, coa súa base e co bordo dereito, e para moer e alisar coa súa cara dorsal ou superior.

Mais, pola súa forma ergonómica —encaixa perfectamente na palma da man— e a súa base plana, inclinámonos por que a súa función principal sería a de percutor de man ou “manal” para esmagar o mineral sobre outra pedra base e mesmo para triturar cereais e outros alimentos. O feito de a base presentar un desgaste evidente e unha das faces estar intencionalmente puída, xunto as medidas de 6,3 cm de base por 14,5 de altura, reforza significativamente a hipótese de que se trata dunha ferramenta multifuncional, posibelmente un almofariz, percutor-moedor-alisador manual. O puído dunha das faces e o bordo dereito con amozcaduras e incisións suxire tamén que o obxecto non só era empregado para bater en vertical, mais tamén para friccionar horizontalmente. Isto é típico de ferramentas multifuncionais onde unha face é preparada para alisar, procesar peles e mesmo para afiar outras ferramentas, mentres a base e os bordos completaban a moenda.

Ergonomía

A ergonomía deste útil lítico destaca pola súa perfecta adaptación á biomecánica da man humana. O obxecto sostense mediante un agarre de forza que permite exercer a máxima cantidade de presión muscular para tarefas pesadas.

• Palma e metacarpo: o corpo do útil aséntase firmemente contra a palma, distribuíndo a presión sobre as eminencias tenar e hipotenar. Esta superficie de contacto amplo é fundamental para evitar puntos de presión excesiva que poderían causar lesións.
• Posición dos dedos:
  • Falanxes (II-V): Os dedos índice, medio, anular e mainiño rodean o corpo do útil. As articulacións metacarpofalánxicas e interfalánxicas flexiónanse para asegurar a peza. Diversos estudos suxiren que os últimos tres dedos (medio, anular e mainiño) son cruciais para a estabilidade neste tipo de ferramentas.
  • Polgar (I): O polgar sitúase en oposición ao índice, proporcionando un cerre de forza lateral que estabiliza o útil contra o resto dos dedos e a palma.

Pulso e antebrazo: O deseño permite que o pulso se manteña nunha posición neutra, aliñando o centro de gravidade do útil co eixe do antebrazo. Isto optimiza a transmisión de forza desde o ombreiro e o cóbado sen sobrecargar as articulacións pequenas da man.

Características ergonómicas

• Morfoloxía piramidal ovalada: A sección transversal facilita un encaixe natural coa curva da palma flexionada, similar ás recomendacións modernas para mangos de ferramentas (diámetros de entre 2 e 4 cm).
• Textura e arestas: A rugosidade da pedra proporciona un coeficiente de fricción adecuado que evita o esvaramento sen necesidade de marcas anatómicas fixas, o que é preferíbel en ergonomía para adaptarse a diferentes tamaños de man.
• Distribución da masa: o peso do útil está equilibrado cara a parte inferior (a zona de traballo), o que xera una inercia favorábel durante os movementos de percusión e de moído.

Adecuación ás dimensións antropométricas

Os seus 14,5 cm de lonxitude permiten empuñar os 8 cm da parte superior do útil (ancho medio da palma dunha man adulta), quedando libres para o traballo os 6,5 cm inferiores en cuxo final se encontra a base, de 6,3 cm de ancho e 2,7 cm de grosor, que actúa como superficie de traballo ou de percusión ampla e estábel, manténdose completamente libre dos dedos evitando accidentes e beliscos durante o uso.

Optimización do diámetro de agarre

O grosor de 4,5 cm na parte inferior do agarre (que se reduce progresivamente cara os 2,5 cm da área de agarre superior) coincide cos estándares modernos de deseño industrial: Os mangos cilíndricos ou ovalados máis eficientes para un agarre de forza deben ter un diámetro de entre 2,5 e 4 cm.

Efecto biomecánico

Este grosor permite que as falanxes dos dedos se flexionen de maneira óptima sen chegar a superpoñerse nin tocar a palma. Isto maximiza a forza de prensión e reduce a fatiga muscular nos tendóns flexores dos dedos.

Eficiencia na transmisión da forza

O deseño decrecente (máis ancho na base que na zona superior de agarre) actúa como un tope natural. Como prevención de esvaramento ao exercer forza cara abaixo (un golpe ou presión de moído), a morfoloxía en cuña impide que a ferramenta esvare da man. Ademais, actúa de brazo de panca: o peso concentrado nos 6,3 cm da base despraza o centro de gravidade cara o extremo de traballo, aumentando a enerxía cinética en movementos de percusión vertical.

Considerando que o útil é un percutor activo deseñado especificamente como esmagador ou triturador de man, a interpretación ergonómica revela unha especialización funcional moi avanzada:

Anatomía do agarre superior (zona de control). Ao empuñarse pola parte superior máis estreita, a man realiza un agarre de precisión acoplado á forza:

• Puntos de apoio: As dimensións reducidas da zona superior permiten que a punta se acomode directamente no oco da palma (fosa metacarpiana). O dedo índice e o polgar entrecrúzanse e opóñense na parte máis alta para actuar como pinza estabilizadora, regulando a dirección e o ángulo do impacto.
• Aliñación do eixe biomecánico: A forma cónica sitúa a masa principal directamente na liña de caída da forza. Ao golpear cara abaixo para triturar ou moer, o impacto viaxa de forma rectilínea a través do óso radio, o pulso e o brazo, evitando desviacións laterais que poderían provocar escordaduras ou microtraumatismos no carpo.

Dinámica da base ancha (zona de traballo)

Con 6,3 cm de ancho y 2,7 cm de grosor, a base inferior libre actúa baixo os principios da física e a ergonomía de impacto:

• Efecto «martelo» (brazo de panca): Ao concentrarse o grosor e o peso no extremo distal (inferior), o centro de masa da ferramenta desprázase cara a zona de golpeo. Isto maximiza a enerxía cinética en cada descenso sen necesidade de que o usuario aplique unha forza muscular desproporcionada.
• Área de dispersión de carga: A base de 6,3 cm ofrece una superficie suficientemente ampla para triturar ou moer cantidades de material (minerais, sementes, froitos secos, pigmentos ou fibras) en cada golpe, optimizando o tempo de traballo. Así mesmo, o grosor de 2,7 cm evita que a pedra se fracture por fatiga de material polos impactos continuos contra un incre ou morteiro basal.
• Zona de seguridade anatómica: A distancia de 14,5 cm de alto garante que a man que suxeita a ferramenta se manteña a unha distancia segura da superficie de trituración, protexendo as falanxes e os cotenos de impactos accidentais.

Fricción e prevención de lesións

Ao martelar, o movemento repetitivo xera forzas de reacción cara arriba. A forma cónica ascendente crea un tope ergonómico mecánico: a man non esvara cara á base de impacto porque a ferramenta se ensancha cara abaixo, axustándose perfectamente no puño pechado e reducindo drasticamente a tensión de fricción na pel da palma da man. Para analizar o comportamento desta ferramenta en tarefas continuadas de moenda e trituración, debemos considerar a biomecánica do movemento repetitivo e como este deseño cónico reduce a fatiga en comparación cos percutores esféricos de épocas anteriores.

Biomecánica do movemento repetitivo e fatiga muscular

O traballo de trituración prolongado activa principalmente dúas cadeas musculares, dependendo do plano de traballo:

• Impacto vertical (esmagado): Recrútanse os músculos do ombreiro (deltoides), o brazo (tríceps braquial) e o antebrazo (pronador redondo e flexores dos dedos).
• Fricción horizontal (moenda): Exixe un traballo isométrico constante dos flexores para manter o agarre, combinado coa acción do bíceps e dos músculos escapulares para o vaivén.

Vantaxes deste útil fronte á fatiga

• Aforro de enerxía por gravidade: Ao ter a masa concentrada na base (grazas aos seus 6,3 cm de ancho e 2,7 cm de grosor), o propio peso da pedra realiza a maior parte do traballo mecánico na fase de descenso. O usuario só gasta enerxía principalmente na fase de elevación.
• Redución do «grip stress» (estrés de agarre): nas ferramentas cilíndricas lisas, o usuario debe apertar o puño con moita forza para que o percutor non escorregue ao impactar. Neste útil, a forma cónica ascendente encaixa na man como un tapón; a propia forza do impacto empuxa a pedra contra o contorno do puño, permitindo un agarre máis relaxado entre golpe e golpe. Isto prevén a tendinite dos flexores dos dedos.

Percutor cónico vs. percutor esférico tradicional

Os percutores esféricos ou globulares (cantos rodados comúns) son excelentes para a percusión tallada, pero presentan serias desvantaxes ergonómicas en tarefas prolongadas de moenda se se comparan co deseño cónico do útil dos Rebolos:

Ergonomía do bordo dereito

Como vimos anteriormente, este percutor tamén podería ser empregado para completar a trituración e o moído do gran ou doutro material previamente esfarelados coa base.

Desta maneira, a man do usuario encaixaría a eminencia tenar no bordo esquerdo da base mentres o seu polgar se situaría en paralelo á veta de lousa da concavidade da cara ventral. O dedo índice actuaría como contención da forza exercida polo empuxe lonxitudinal e polo agarre do polgar apreixando lonxitudinalmente polo bordo esquerdo da cara dorsal. Os demais dedos, retraídos, actuarían como pinza lateral. Neste caso, a presión concéntrase en tres puntos da man: a do movemento principal do empuxe, na eminencia tenar; no polgar, como forza lateral; e no índice como forza oposta.

Conclusión ergonómica

Este percutor cónico representa unha evolución técnica notábel para o procesado de materiais. Minimiza o risco de patoloxías modernas equivalentes ao síndrome do túnel carpiano ou a epicondilite (cóbado de tenista) grazas a que optimiza a dirección das forzas de impacto e reduce a necesidade dunha presión de cerre constante por parte dos dedos.

Importancia do achado

Sendo Penarrubia unha zona con vestixios arqueolóxicos inventariados, este obxecto é unha peza máis do quebracabezas da ocupación humana neste lugar. Transfórmase en testemuño directo da vida cotiá de quen habitou aquí hai moitos séculos.

A descuberta e a análise dunha ferramenta lítica como esta de Penarrubia é importante tamén para a comprensión da historia humana, pois describe a evolución dunha sociedade sedentaria produtiva nos eidos da agricultura, da gandería e da minería. A utilización de ferramentas de pedra foi o motor tecnolóxico que permitiu a supervivencia, o desenvolvemento biolóxico e a expansión global dos humanos durante miles de anos.

Esta ferramenta confire identidade histórica ao noso territorio e impón tamén o deber de impulsar a investigación científica e a protección do patrimonio. É fascinante analizar a tipoloxía desta peza, porque aquilo que, a primeira vista, parecía ser unha pedra anódina transfórmase nun indicador tecnolóxico e social de primeira orde.

Estado de conservación

A peza encóntrase completa e presenta a pátina natural propia do seu enterramento prolongado. Na cara ventral constátanse en cadanseu bordo dúas amozcaduras recentes producidas polos golpes sufridos no momento do seu desenterramento.

Datación

De pouco serviría o achado desta peza se, despois da extracción, non se formulan algunhas teorías e conclusións. Chegados a este momento da análise, non nos atrevemos máis que a expor hipóteses que non pretenden, de ningún modo, estabelecer certezas científicas.

Non existen métodos absolutos para datar este achado dos Rebolos. Nin o método do carbono 14 nin o da termoluminiscencia lle son aplicábeis por tratarse dunha pedra que non foi exposta a radiación natural nin a altas temperaturas.

Quédanos recorrer a métodos relativos como son o estratigráfíco, o tipolóxico e o contextual.

A estratigrafía estuda as distintas capas do chan dun xacemento arqueolóxico coa finalidade de fixar a súa cronoloxía e de estabelecer as relacións espaciais e temporais existentes entre cada unha desas capas. Mais, as únicas capas que coñecemos deste lugar dos Rebolos é a capa superficial actual e a capa na que se produciu o achado que, como dixemos, se encontra a uns 20 cm de profundidade. Non nos corresponde a nós, nin estamos facultados para facelo, realizar actividades de escavación cuxa competencia exclusiva reside na Dirección Xeral de Patrimonio da Xunta. Coa escavación, poderían coñecerse outros obxectos arqueolóxicos e mesmo restos fósiles de animais ou de vexetais que permitisen datar os achados que tiveren lugar.

Réstanos recorrer aos métodos tipolóxico e contextual. O método tipolóxico de datación relativa consiste, como sabemos, na clasificación das pezas analizadas segundo os seus atributos formais e funcionais. Unha vez clasificados os artefactos por tipo, pódese analizar a súa distribución temporal/espacial para determinar cales deles están relacionados. Se se parte dun tipo corroborado, suponse que os seguintes achados se desenvolveron a partir del e esta sucesión proporciona a clave dunha serie. Neste caso, o recurso á matemática-estatística é moi útil para formular conclusións relacionadas coa seriación dos estilos morfolóxicos das pezas creando tipoloxías de frecuencia. Así, conclúese que determinada morfoloxía de deseño foi empregada durante moito tempo porque a forma construída resultaba útil e non se necesitaron modificacións ou melloras.

Este método clasifica as pezas arqueolóxicas pola forma, a técnica de talla e a función comparándoas con series coñecidas e ben datadas. Este útil dos Rebolos entra no grupo de «industria lítica non tallada”, que se emprega desde o Neolítico até a época histórica. O abano temporal é, por tanto, moi amplo:

1.- Neolítico-Bronce (4.000-800 a. C.). Os percutores para moer e traballar a pedra aparecen xeralmente en ámbitos domésticos e, nalgúns casos, tamén nos mineiros.

2.- Época castrexa (séculos IX a. C.-VII d. C.). Nesta extensa etapa distinguimos:

a) Séculos VIII a IV a. C. A economía baséase na agricultura, gandería e pesca.

b) Séculos IV a II a. C. Intensifícanse os contactos comerciais.

c) Séculos II a. C. a III d. C. Romanización. Moitos castros convértense en núcleos administrativos locais baixo a órbita romana, chamados civitates. Nesta época este tipo de percutores constitúen a ferramenta estándar para romper o cuarzo aurífero. A masa de 400 a 600 g (este do Rebolos é de 471 g) é o habitual nestes útiles mineiros.

En función da tipoloxía, atrevémonos a datar esta peza lítica nun amplísimo abano cronolóxico entre os séculos XXX-XX a. C. e VI d. C.

A aplicación do método da tipoloxía neste caso é feble por varias razóns: a forma e a función deste tipo de percutores non cambian nuns 3.000 anos. Sen cotexo estratigráfico e sen asociación cerámica ou carbóns datábeis, a tipoloxía ofrece un rango moi amplo.

Mais, tendo en consideración o contexto en que a peza lítica foi encontrada nun vestixio de explotación mineira aurífera a carón da confluencia dos regos do Cebeiral e das Louseiras, podemos delimitar a súa datación nos séculos I-III d. C. Recordemos que a Gallaecia foi a principal fornecedora de ouro do Imperio romano a partir da época do emperador Octavio Augusto (27 a. C. – 14 d. C.). Desde este momento até a caída do Imperio, investigadores do CSIC calculan que 190 toneladas de ouro foron extraídas aquí con destino a Roma. O valor desta cantidade, segundo a cotización actual, equivalería a 23.750 millóns de euros, isto é, a totalidade do orzamento da Xunta para un ano e medio ou ao 68,6 % das reservas de ouro do Banco de España. No século III d. C., durante os 27 anos en que reinaron os tres emperadores da dinastía Flavia (Vespasiano, Tito e Domiciano), estímase que o 7 % das riquezas de todo o Imperio chegaban a Roma desde a Gallaecia e que os centos de minas espalladas por este territorio producían unha media de sete toneladas de ouro cadanseu ano.

Mais, como indica o noso amigo Camilo Pardo, de Neira de Xusá, esta datación que asocia o achado dos Rebolos coa minaría do ouro non parece convincente porque non coincide coas técnicas empregadas no período da romanización para a extracción deste metal.

As Grobiñas. Toponimia mineira

En Penarrubia, dous dos tres xacementos arqueolóxicos relacionados coas explotacións mineiras romanas manteñen o topónimo ‘groba’: As Grobiñas e A Groba da Curuxa. As Grobas, en plural, e A Groba, en singular, tamén identifican respectivamente predios situados, polo sur, a carón do castro e na agra das Panás. Non moi lonxe, na parroquia de Cascallá, existe un xacemento mineiro censado co mesmo topónimo de Groba da Coruxa (X: 646432 Y: 4752580) e, en fronte, na parroquia de Furco, volvemos encontrar o topónimo A Groba (X: 648637 Y: 4750175) para designar outro xacemento mineiro. Xa no norte, na Abelleira, parroquia de Furís, sucede o mesmo coa explotación mineira A Groba (X: 642435 Y: 4758523).

Os escritores clásicos latinos usaban o substantivo feminino scrobis –is co significado de foxo, cavidade de forma cóncava que se practica no terreo cun pico ou outro instrumento. Plinio O Vello, cando describe a técnica da ruina montium usada para a extracción do ouro emprega esta palabra en ablativo do plural —alio modo, puteorum scrobibus effoditur aut in ruina montium quaeritur—. O mesmo uso encontrámolo noutros escritores latinos: os foxos a que se refire o substantivo scrobis identifican accións humanas e non accidentes naturais (Virxilio, autor das Xeórxicas, así o mostra en numerosas ocasións: …haec quoque, si quis / inserat aut scrobibus mandet mutata subactis, / exuerint siluestrem animum, cultuque frequenti / in quascumque uoles artis haud tarda sequentur. Xeórxicas 2, 47-52). Segundo as leis da fonética histórica, do vocábulo latino scrobem non podería xerarse o galego groba por ausencia no resultado do ‘e’ protético de apoio ao s- *esgroba, como sucede con speculu > espello. O máis probábel sexa que a nosa ‘groba’ se orixinase desde unha posíbel forma coloquial ou do baixo latín *grovula co mesmo significado ‘escavación, exploración mineira ‘ e con variantes como Grobas, Grobo, Engroba, As Grobias.

Nota final

Como é deber de todo cidadán, e tamén porque é preceptivo legalmente, o autor deste achado casual púxoo en coñecemento do Servizo de Inventario da Dirección Xeral de Patrimonio da Xunta por medio de comunicación telemática con data de entrada 24/04/2026 e número de rexistro 2026/1204311, sen que, até o momento, exista resposta desa Administración competente.